If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Agar veb-filtrlardan foydalanayotgan boʻlsangiz *.kastatic.org va *.kasandbox.org domenlariga ruxsat berilganligini tekshirib koʻring.

Asosiy kontent

Biogeokimyoviy jarayonlar. Takrorlash.

Asosiy atamalar

TushunchaMaʼnosi
Biogeokimyoviy siklJonli va jonsiz shakllar oʻrtasida elementlar yoki birikmalarning harakatlanish usullari
Oziq moddaOrganizm hayotining davomiyligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan elementlar
GidrosferaYer yuzidagi suv mavjud boʻlgan joylar toʻplami
GeosferaYer yuzasida va ostida joylashgan barcha qattiq jismlar
Cheklovchi ozuqaviy moddaTaʼminoti kam boʻlgan va oʻsishni cheklay oladigan ozuqa modda

Biogeokimyoviy sikllar

Materiya (modda) trofik sathlar boʻylab harakatlanadi va elementlar biogeokimyoviy sikllar yordamida ekotizimlar orasida qayta aylanadi.
Ozuqa moddalari ekotizim orqali aylanar ekan, ular hosil qiladigan birikmalar oʻzgargan koʻrinishda boʻladi.

Suvning aylanishi

*Suv aylanishi murakkab jarayon boʻlib, u suvning agregat holati oʻzgarishi, shuningdek, suvning ekotizim ichidagi va ekotizimlararo harakatiga bogʻliq.
Gidrosfera katta va xilma-xil. Suv yer yuzida va yerosti qismida suyuq holatda, qutb muz qoplamalari va muzliklardagi muz shaklida, shuningdek, atmosferada bugʻ shaklida boʻladi.
Suv okean yuzasidan bugʻlanadi va kondensatsiya natijasida bulutlarni hosil qiladi. Bulutlardagi suv quruqlik yoki dengizga yogʻingarchilik sifatida tushishi mumkin. Dengiz uzra shakllangan bulutlar quruqlik ustidan harakatlanishi mumkin. Yomgʻir yerga tushganda yer yuzidan oqib, tuproqqa kiradi (yerdan yuqoriga koʻtarilishi mumkin) va yerosti suviga aylanib pastga tushishi mumkin. Yuqori sathdagi yerosti suvlari daryolar, koʻllar yoki okeanlarga oqib chiqishi mumkin. Tuproq yuzasidagi suv oʻsimliklar tomonidan soʻrilishi va barglaridan transpiratsiya orqali tanalaridan atmosferga chiqishi mumkin. Qorning erishi, qor va muzning sublimatsiyasi suvning aylanishiga yordam beradigan boshqa jarayonlardir. .
Suvning aylanishi. Rasm olingan manba: NOAA National Weather Service, CC BY 2.0.
Odatda suv molekulalari atmosferaga bugʻ holatida qaytadi, chunki ular bugʻlanish orqali suv havzalaridan yoki transpiratsiya orqali oʻsimliklarning barglari ogʻizchalaridan chiqib ketadi.
Suv bugʻlari atmosfera orqali harakatlanishi mumkin. Bugʻ sovuganda kondensatlanib, bulutlarda tomchilarni hosil qiladi va yomgʻir yoki qor kabi yogʻingarchiliklarga olib keladi.

Uglerod aylanishi

Uglerod tirik organizmlar tanasining asosiy tarkibiy elementidir. Hozirgi zamon odamlari uchun qazilma yonilgʻi sifatida ham muhim iqtisodiy ahamiyatga ega.
  • Atmosferadagi karbonat angidrid (CO2) fotosintetik organizmlar tomonidan oʻzlashtiriladi va oziq-ovqat zanjirlari orqali oʻtadigan organik molekulalarni hosil qilish uchun sarflanadi. Oxirida uglerod atomlari nafas olish vaqtida CO2 shaklida chiqariladi.
  • Sekin yuz beradigan geologik jarayonlar, shu jumladan, choʻkindi jinslar va qazilma yoqilgʻilarining shakllanishi uglerodning uzoq vaqt davomida aylanishiga hissa qoʻshadi.
  • Odamlarning qazilma yoqilgʻilarini yoqish va oʻrmonlarni kesish kabi baʼzi faoliyatlari atmosferada CO2 miqdorini oshiradi hamda yerdagi iqlim va okeanlarga taʼsir qiladi.
Uglerodning aylanishi. Rasm olingan manba: OpenStax, CC BY 4.0.
Avtotroflar (hosil qiluvchilar) uglerodni atmosferadan karbonat angidrid holida fotosintez orqali oʻzlashtiradi va undan glyukoza kabi organik birikmalar hosil qilish uchun foydalanadi. Geterotroflar (isteʼmolchilar), masalan, odamlar organik molekulalarni isteʼmol qiladi, natijada organik uglerod oziq-ovqat zanjirlari boʻylab harakatlanadi.
Uglerod avtotroflar yoki geterotroflarda kechuvchi hujayraviy nafas olish hisobiga yana atmosferaga chiqariladi yoki redutsentlar oʻlik organizmlarning tanalarini chiritganda uglerod atmosferaga qaytariladi.
Yonilgʻini yoqish kabi inson faoliyati ham atmosferaga uglerodni qaytarishi mumkin.
Uglerod oʻlik organik materiya (borliq) koʻmilib, parchalanganda geosferaga oʻtadi. Oxirida qazilma yonilgʻi yaratadigan bu jarayon million yillar davomida kechishi mumkin.

Azot aylanishi

Azot barcha tirik organizmlar uchun muhim oziq moddadir, chunki u oqsillarda, DNK va RNK tarkibida boʻladi.
Rasmda azot aylanishi koʻrsatilgan. Atmosferadan chiqadigan azot gazi azot fiksatsiyalovchi (tutib qoluvchi) bakteriyalar yordamida oʻzlashtirilib, organik azotga aylantiriladi. Ushbu organik azot yerosti oziq-ovqat toʻrlariga kiradi. Bu azot oziq-ovqatlarni tuproqdagi azotli chiqindilarga aylantiradi. Ushbu azotli chirindilarni tuproqdagi bakteriya va zamburugʻlar bilan ammonifikatsiya qilish jarayonida organik azotni ammiak ioniga (NH4 plyus) aylantiradi. Nitrifikatsiya qiluvchi bakteriyalar ammoniyni nitritga (NO2 minus), soʻngra nitrat (NO3 minus)ga aylantiradi. Dinitrifikatsiyalovchi bakteriyalar nitratni azot gaziga aylantiradi, bu jarayon hisobiga esa azot atmosferaga qaytadi. Oʻgʻitlar va oqova suvlardagi azot okeanga kirib, u yerda dengiz oziq-ovqat tarmogʻiga aylanadi. Baʼzi bir organik azot choʻkindi sifatida okean tubiga tushadi. Okeandagi boshqa organik azot nitrit va nitrat ionlariga aylantiriladi, keyinchalik u quruqlikda sodir boʻladigan jarayonga oʻxshash azot gaziga aylanadi.
Azotning aylanishi. Rasm quyidagi manzildan olingan: OpenStax*, CC BY 4.0.
Azot atmosferada gaz sifatida mavjud. Azotni biriktirishda bakteriyalar azot gazini ammiakka, oʻsimliklar foydalanishi mumkin boʻlgan azotga aylantiradi. Hayvonlar oʻsimliklarni isteʼmol qilganda ular azotli birikmalarga ega boʻladi. Baʼzi bakteriyalar, shuningdek, denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar denitrifikatsiya jarayoni orqali energiya oladi, unda nitratni erkin azot gaziga aylantiradi, keyin esa atmosferaga ajratadi.
Azot tabiatda (va qishloq xoʻjaligida) keng tarqalgan cheklovchi ozuqaviy moddadir. Mavjud azot bilan taʼminlanish kamayganda birlamchi ishlab chiqarish va parchalanish kabi koʻplab jarayonlar sekinlashadi.

Koʻp uchraydigan xatolar va notoʻgʻri tushunchalar

  • Har birozuqa moddasi ham ushbu sikllardan bir xil tarzda oʻtmaydi. Odamlar koʻpincha biogeokimyoviy sikllar chiziqli va har bir atom yoki molekula sikldan bosqichma-bosqich oʻtadi deb oʻylashadi. Biroq bu toʻgʻri emas. Xuddi shu atom yoki molekula siklning bir bosqichida uzoq vaqt davomida saqlanishi, ikki bosqich orasida aylanib yurishi yoki har bir bosqichdan oʻtishi mumkin.
  • Qazilma yonilgʻilari qayta tiklanmaydigan resurslar hisoblanadi. Qazilma yonilgʻisini yaratadigan jarayon tabiiy ravishda va doimiy ravishda sodir boʻlayotgan boʻlsa ham, qazib olinadigan yonilgʻilar qayta tiklanmaydigan resurslar hisoblanadi, chunki ulardan foydalanish geologik jarayonlar natijasida ularning hosil boʻlishiga qaraganda tezroq boʻladi.