If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Agar veb-filtrlardan foydalanayotgan boʻlsangiz *.kastatic.org va *.kasandbox.org domenlariga ruxsat berilganligini tekshirib koʻring.

Asosiy kontent

Shajaralar haqida takrorlash

Asosiy atamalar

AtamaTaʼrif
ShajaraTurli avlodlar boʻylab oilada belgining mavjud yoki yoʻqligini koʻrsatuvchi sxema
GenotipOrganizmdagi genlar yigʻindisi (masalan: TT)
FenotipOrganizmdagi belgilar yigʻindisi (masalan: baland boʻylilik)
Dominant allelFenotipda boshqa allel ustidan ustunlik qiluvchi allel
Retsessiv allelFaqat dominant belgi yoʻqligida namoyon boʻluvchi allel
Autosom belgiAutosom (jinsiy boʻlmagan) xromosomada joylashgan belgi
Jinsga bogʻliq belgiIkkita jinsiy xromosomadan birida joylashgan belgi
GomozigotaMaʼlum genning bir xil alleliga ega boʻlish
GeterozigotaMaʼlum genning har xil alleliga ega boʻlish

Shajaralar

Shajaralar maʼlum belgining oilada nasldan naslga oʻtishini oʻrganishda foydalaniladi. Shajaralar maʼlum belgining ota-onalar, avlodlar va aka-ukalar orasida bor yoki yoʻqligini ifodalaydi.

Shajarani oʻqish

Keng tarqalgan belgilar
Shajaradagi keng tarqalgan belgilar
Shajaralar oila aʼzolari va ular orasidagi qarindoshlikni standart belgilar bilan ifodalaydi.
Shajarani tahlil qilish yoʻli bilan genotip va fenotiplarni aniqlashimiz, qaysi belgilar keyingi avlodlarga oʻtkazilishini oldindan aytishimiz mumkin. Shajaradagi maʼlumot bizga ayrim allellarning qanday irsiylanishini bilish imkonini beradi. Masalan: dominant yoki retsessiv, autosom yoki jinsga bogʻliq.
Shajarani oʻqish uchun:
  1. Belgining dominant yoki retsessivligini aniqlang. Agar belgi dominant boʻlsa, ota-onaning birida u boʻlishi shart. Dominant belgilar avloddan avlodga sakrab oʻtmaydi. Agar belgi retsessiv boʻlsa, ota-ona fenotipida uning boʻlishi shart emas, ular geterozigota boʻlishi mumkin.
  2. Sxema asosida belgining autosom yoki jinsiy (odatda X-xromosoma) xromosomaga birikkan ekanini aniqlash. Masalan, X-xromosomaga bogʻliq retsessiv belgilar ayollarga nisbatan erkaklarda koʻproq uchraydi. Autosom belgilar esa ayollar va erkaklarda bir xil nisbatda uchraydi.

Misol: autosom dominant belgi

Sepkillarning avloddan avlodga oʻtishini ifodalovchi shajara.
Diagrammada sepkillarning oilada nasldan naslga oʻtishi koʻrsatilgan. Sepkil boʻlish alleli (F), sepkil boʻlmasligi alleli (f) ustidan dominantlik qiladi.
Shajaraning yuqori qismida sepkillari bor buvi (I-2 shaxs) keltirilgan. Uning uch farzandidan ikkitasida (II-3 va II-5 shaxslarda) va uchta nabirasida (III-3, III-4 va III-5 shaxslar) sepkillar boʻlgan.

Misol: X xromosomaga bogʻlangan retsessiv belgi

Daltonizm kasalligining toʻrt avlodda nasldan naslga oʻtishini ifodalovchi shajara.
Oilada daltonizm kasalligining irsiylanishini koʻrsatuvchi diagramma. Daltonizm – retsessiv va X xromosomaga bogʻliq belgi left parenthesis, start text, X, end text, start superscript, b, end superscript, right parenthesis. Normal koʻrish alleli dominant va start text, X, end text, start superscript, B, end superscript bilan ifodalanadi.
I avlodda ota-onada kasallik yoʻq, lekin farzandlardan birida (II-3) daltonizm kasalligi bor. Kasal boʻlmagan ota-onalardan kasal farzandning tugʻilishi belgining retsessiv ekanini koʻrsatadi. Shuningdek, kasallik asosan erkaklarda uchramoqda (bizning misolimizda faqat erkaklarda uchragan), bu belgining X xromosomaga bogʻliq ekanini koʻrsatadi.

Koʻp uchraydigan xatolar va notoʻgʻri tushunchalar

  • Oilada belgi uchragan koʻplab odamlarning boʻlishi doim ham belgi dominant ekanini koʻrsatmaydi. Dominant va retsessiv atamalari belgining qanday namoyon boʻlishini ifodalaydi, oilada bu belgi qay darajada uchrashini emas. Kam kuzatilsa-da, belgi retsessiv boʻlib, shajaradagi barcha avlodlarda namoyon boʻlishi mumkin.
  • Shaxsning genotipini doim ham shajara asosida topib boʻlmaydi. Baʼzida shaxs maʼlum belgi boʻyicha gomozigota yoki geterozigota dominant boʻlishi mumkin. Koʻpincha biz uning genotipini ota-onasi, aka-ukalari va farzandlariga qarab aniqlaymiz. Lekin doim ham tashuvchilar shajarada aniq koʻrsatilmasligi, berilgan maʼlumotlar yetarli boʻlmasligi mumkin.