If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Agar veb-filtrlardan foydalanayotgan boʻlsangiz *.kastatic.org va *.kasandbox.org domenlariga ruxsat berilganligini tekshirib koʻring.

Asosiy kontent

Oʻrin olish reaksiyalari

Oʻrin olish reaksiyalarining taʼrifi. Aktivlik qatoridan foydalangan holda reaksiya mahsulotlarini aniqlash va yozish 

Oʻrin olish reaksiyasi nima?

Oʻrin olish baʼzan yakka almashish reaksiyasi deb ataluvchi reaksiyada bir element boshqa birikmadagi biror element bilan oʻrin almashadi. Dastlabki moddalar doimo bitta oddiy modda – sof rux metalli yoki gazsimon vodorod hamda biror murakkab birikma boʻladi. Oʻrin olish reaksiyasi sodir boʻlganida mahsulot sifatida yangi murakkab birikma va boshqa oddiy modda hosil boʻladi. Oʻrin olish reaksiyasining umumiy sxemasi quyida koʻrsatilgan.
start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39, start text, B, end text, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54, right arrow, start color #df0030, start text, A, end text, end color #df0030, plus, start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54, start text, B, end text, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis
space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, \downarrow, space, space, space, space, space, space, space, space, \downarrow, space, space, space, space, space, space, space, space, space
start color #11accd, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, start text, O, d, d, i, y, space, m, o, d, d, a, l, a, r, !, end text, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, end color #11accd
Yangi oddiy modda (start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39) va start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54, start text, B, end text birikmasi hosil boʻlishi uchun start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54 element start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39, start text, B, end text tarkibidagi start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39 ga almashganini koʻrib turibmiz. Shuningdek, start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39 eritmada ion holatida boʻlishini, lekin mahsulot hosil boʻlganda oddiy moddaga aylanishini koʻrishimiz mumkin. start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54 reagent esa aksincha: dastlab oddiy modda holida va yakunda start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54, start text, B, end text, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis birikmaning bir qismi sifatida eritmada ionga aylanadi.
Buni aniq reaksiya misolida tushunishga harakat qilamiz.
start color #e84d39, start text, A, g, end text, end color #e84d39, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start color #1fab54, start text, C, u, end text, end color #1fab54, left parenthesis, q, right parenthesis, right arrow, space, space, start text, question mark, end text
space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, \downarrow
start color #ca337c, start text, T, i, n, i, q, comma, space, r, a, n, g, s, i, z, end text, end color #ca337c
space, space, space, space, space, start color #ca337c, start text, e, r, i, t, m, a, end text, end color #ca337c
Yuqorida keltirilgan reaksiyaning mahsulotlari koʻrsatilmaganiga eʼtibor bergandirsiz. Aslida, reaksiya umuman sodir boʻlmasligi ham mumkin! Keyingi boʻlimda bu reaksiya sodir boʻlish yoki boʻlmasligini va unda qanday mahsulotlar hosil boʻlishi mumkinligini oldindan aniqlashni oʻrganamiz. Hozircha nima sodir boʻlayotgani toʻgʻrisida fikr yuritish uchun oʻtkir kuzatuvchanlik zehnimizdan foydalanishimiz mumkin.
Rang oʻzgarishi va choʻkma hosil boʻlishi? Kimyoviy reaksiyaga oʻxshayapti! Rasm manbasi: Toby Hudson Wikimedia Commonsʼdan, CC BY-SA 3.0 AU
Bu reaksiya hayotda qanday koʻrinishga ega?
Tiniq, rangsiz kumush (I) nitrat eritmasini olamiz va unga yaltiroq mis simni tushiramiz. Mis sim rangi kulrangga oʻzgaradi va eritma moviy rangga kirib, xiralashadi. Ajoyib!
Keling, endi bu hodisani kimyoviy yoʻl bilan tushuntirishga harakat qilamiz.

Oʻrin olish reaksiyasi mahsulotlarini aniqlash

Agar oʻrin olish reaksiyasi sodir boʻlish yoki boʻlmasligini aniqlamoqchi boʻlsak, quyidagi ikkita asosiy savolga javob topishimiz kerak
1. Reaksiyamizda qaysi ikki element oʻz joylarini almashtirishi mumkin?
Bilamizki, anion hosil qiluvchi elementlar birikmadagi anionni, kation hosil qiluvchi elementlar esa birikmadagi kationlarni almashtirishi mumkin. Berilgan element qanday ion hosil qilishini quyidagi tavsiyalar yordamida aniqlab olish mumkin.
  • Metallar odatda kationlarni hosil qiladi. Kation hosil qiluvchilarga 1 va 2 guruh elementlari, 3 va 4 guruhning baʼzi elementlari va oraliq metallarni kiritish mumkin.
  • Oʻrin olish reaksiyalarida qatnashuvchi asosiy metallmaslarga -1 zaryad hosil qiluvchi 7-guruh elementlarini kiritish mumkin
  • Vodorod odatda oʻrin olish reaksiyalarida kation (start text, H, end text, start superscript, plus, end superscript) hosil qiladi.
Mis oraliq metall, demak, mis metalli va kumush (I) nitrat eritmasi orasida borayotgan reaksiyamizda mis kation hosil qilishi mumkin. Mis kationlari start text, A, g, end text, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis birikmasidagi kumush kationlarini almashtirib yangi birikma hosil qilishi mumkin.
2. Mahsulot sifatida qanday yangi birikma hosil boʻladi?
Ion birikmadagi qaysi element almashishi mumkinligini aniqlaganimizdan soʻng, hosil boʻlishi mumkin boʻlgan mahsulotlarni oldindan aytishimiz mumkin. Bu misolda start color #e84d39, start text, A, g, end text, end color #e84d39, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis dagi kumush ionlari mis bilan almashib start color #1fab54, start text, C, u, end text, end color #1fab54, left parenthesis, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, right parenthesis, start subscript, 2, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis hosil qilishi mumkin. Bunda yana bir mahsulot sifatida kumush start color #e84d39, start text, A, g, end text, end color #e84d39, left parenthesis, q, right parenthesis ham hosil boʻladi. Toʻliq va tenglashtirilgan reaksiyani quyidagicha yozishimiz mumkin:
2, start color #e84d39, start text, A, g, end text, end color #e84d39, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start color #1fab54, start text, C, u, end text, end color #1fab54, left parenthesis, q, right parenthesis, right arrow, start color #1fab54, start text, C, u, end text, end color #1fab54, left parenthesis, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, right parenthesis, start subscript, 2, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, 2, start color #e84d39, start text, A, g, end text, end color #e84d39, left parenthesis, q, right parenthesis
Bu kuzatuvlarimizga mosmi? start text, C, u, end text, left parenthesis, start text, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, right parenthesis, start subscript, 2, end subscript eritmasi koʻk-yashil ranga egaligi eritma rangining oʻzgarishini tushuntiradi. Misdagi kulrang qoldiq esa sim yuzasiga kumush metallining "oʻtirishi" natisida hosil boʻladi.
Xulosalarimizni tekshirishimiz uchun yana qandaydir oʻlchovlarni taklif qila olasizmi?

Oʻrin olish reaksiyasini sodir boʻlish yoki boʻlmasligini oldindan aniqlash

Oʻrin olish reaksiyasida qaysi elementlar almashinishini aniqlash orqali reaksiyaning borish yoki bormasligini oldindan ayta olamiz, buni yuqoridagi ikki: start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54 va start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39 elementlari yoki mis va kumush misolida ham koʻrdik. Agar start text, C, end text element start text, A, end text dan koʻra faolroq boʻlsa, unda start text, C, end text birikmadagi start text, A, end text bilan almashadi. Aksincha, start text, C, end text element start text, A, end text dan passivroq boʻlsa, reaksiya sodir boʻlmaydi.
Faollik qatori yoki reaktivlik qatori – baʼzi reaksiya turlari (jumladan, oʻrin olish reaksiyalari) uchun elementlarning reaksion faollik ketma-ketligi keltirilgan qatordir. Faolroq boʻlgan elementlar faollik qatorida oʻzidan keyinroq turgan (yaʼni faolligi kam boʻlgan elementlarni) almashtiradi, teskarisi boʻlishi mumkin emas. Kation va anion hosil qiluvchi elementlar uchun alohida qatorlar mavjud.
Elektron olib anion hosil qiladigan elementlarning faollik qatori (eng faoldan eng passivga qarab) quyida berilgan:
start color #1fab54, start text, E, n, g, space, f, a, o, l, end text, end color #1fab54, space, space, space, space, space, start text, F, end text, start subscript, 2, end subscript, is greater than, start text, C, l, end text, start subscript, 2, end subscript, is greater than, start text, B, r, end text, start subscript, 2, end subscript, is greater than, start text, I, end text, start subscript, 2, end subscript, space, space, space, space, space, start color #e84d39, start text, e, n, g, space, p, a, s, s, i, v, end text, end color #e84d39
Bu elementlarning faollik qatorini eslab qolish uchun ularning davriy jadval 7-guruhidagi oʻrniga qarashimiz ham mumkin. Element guruhda qanchalik yuqorida joylashgan boʻlsa, u shunchalik faol boʻladi. Faollik qatoriga asoslanib aytishimiz mumkinki, start text, B, r, end text, start subscript, 2, end subscript oʻrin olish reaksiyasida start text, I, end text, start subscript, 2, end subscript ning oʻrnini olishi mumkin, ammo ftorid ioniga ega birikma bilan reaksiyaga kirishmaydi.
Kation hosil qiluvchi elementlar uchun faollik qatori uzunroq va qoidalari bunchalik oson emas. Kationlarning faollik qatori uchun misollarni quyida koʻrishimiz mumkin.
Faollik ancha murakkab tushuncha! Axir koʻplab reaksiya turlari mavjud va bu yerda biz aynan qaysi faollikni baholaymiz? Ushbu faollik qatorida elementning kislota va suv bilan reaksiyaga kirishish faolligi, shuningdek, oʻz elektronini berib kation hosil qilishi qanchalik oson (yoki qiyin) ekani inobatga olingan. Faollikni turlicha aniqlash mumkin va siz oʻqituvchingiz yoki darsligingizda boshqacharoq faollik qatorlarini ham koʻrgan boʻlishingiz mumkin. Ushbu faollik qatoridan esa mavzuyimizda berilgan misollarni yechishda foydalanamiz.
Faollik qatoridan kation va anionlar uchun bir xil foydalanish mumkin:
Faolroq elementlar birikmadagi oʻzidan passivroq elementlarni siqib chiqaradi (almashtiradi).
Keling, start text, A, g, N, O, end text, start subscript, 3, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis va mis sim ishtirokidagi tajribamizni eslaymiz. Mis kationlarning faollik qatorida kumushdan oldingi oʻrinda turganini koʻrishimiz mumkin, demak, oʻrin olish reaksiyasida mis kumushdan koʻra faolroq boʻlishini taxmin qila olamiz. Shundan kelib chiqib birikmadagi start text, A, g, end text, start superscript, plus, end superscript ionlari start text, C, u, end text, start superscript, 2, plus, end superscript ga almashishi mumkinligini ayta olamiz demak, amaldagi natijalarimiz qoidalarga toʻliq mos keldi. Ura!

Misol: oʻrin olish reaksiyasi mahsulotlarini aniqlash

Keling, quyidagi reaksiyani koʻrib chiqamiz:
start text, A, l, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start text, M, g, end text, left parenthesis, q, right parenthesis, right arrow
Biz berishimiz kerak boʻlgan birinchi savol - start text, A, l, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript birikmasidagi qaysi element start text, M, g, end text bilan almashinishi mumkin. start text, A, l, end text 3+ zaryadli kation hosil qiluvchi metall. Buni quyidagicha tekshirishimiz ham mumkin: start text, A, l, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript neytral va fosfat 3- zaryadga ega, demak, alyuminiy kationi 3+ zaryadga ega boʻlishi shart. start text, M, g, end text ham kation hosil qiluvchi metall demak, birikmadagi start text, A, l, end text kationi start text, M, g, end text bilan almashishini kutishimiz mumkin. Kationlarning faollik qatorini tekshirsak, magniy alyuminiydan koʻra faolroq ekanini koʻramiz demak, ushbu oʻrin olish reaksiyasi sodir boʻlishini oldindan ayta olamiz.
Ushbu oʻrin olish reaksiyasidan qanday mahsulot kutishimiz mumkin? Oddiy modda sifatida start text, A, l, end text, left parenthesis, q, right parenthesis va yangi start text, M, g, end text, start subscript, 3, end subscript, start text, left parenthesis, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript, right parenthesis, start subscript, 2, end subscript birikmasini.
Demak, umumiy reakiya quyidagicha:
start text, A, l, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start text, M, g, end text, left parenthesis, q, right parenthesis, right arrow, start text, A, l, end text, left parenthesis, q, right parenthesis, plus, start text, M, g, end text, start subscript, 3, end subscript, left parenthesis, start text, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript, right parenthesis, start subscript, 2, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, space, start color #aa87ff, start text, D, i, q, q, a, t, colon, space, t, e, n, g, l, a, s, h, t, i, r, i, l, m, a, g, a, n, !, end text, end color #aa87ff
Hali yakunlamadik, chunki reaksiyamiz tenglashtirilmagan. Tenglashtirish uchun start text, A, l, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript ni ikkiga, start text, M, g, end text, left parenthesis, q, right parenthesis ni uchga va start text, A, l, end text, left parenthesis, q, right parenthesis ni ikkiga koʻpaytirishimiz kerak. Natijada yakuniy tenglashtirilgan reaksiya tenglamasi hosil boʻladi:
2, start text, A, l, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, 3, start text, M, g, end text, left parenthesis, q, right parenthesis, right arrow, 2, start text, A, l, end text, left parenthesis, q, right parenthesis, plus, start text, M, g, end text, start subscript, 3, end subscript, start text, left parenthesis, P, O, end text, start subscript, 4, end subscript, right parenthesis, start subscript, 2, end subscript, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis

Xulosa

Oʻrin olish reaksiyalarini umumiy holatda quyidagicha yozishimiz mumkin:
start color #e84d39, start text, A, end text, end color #e84d39, start text, B, end text, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54, right arrow, start color #df0030, start text, A, end text, end color #df0030, plus, start color #1fab54, start text, C, end text, end color #1fab54, start text, B, end text, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis
bu yerda bir element birikmadagi boshqa elementning oʻrnini egallab, yangi birikma va yangi oddiy modda hosil boʻlayapti. Oʻrin olish reaksiyalari haqida eslab qolish kerak boʻlgan ayrim maʼlumotlar quyida keltirilgan:
  1. Kation hosil qiladigan elementlar (odatda metallar yoki gazsimon vodorod) birikmadagi kationni, anion qiladigan elementlar esa (odatda 7-guruh galogenlari) birikmadagi anionlarni almashtiradi.
  2. Faollik qatorida oldinroq joylashgan element oʻrin olish reaksiyasida faolroq boʻladi. Birikmadagi faolligi kamroq element faolligi yuqori boʻlgan element bilan almashishi mumkin boʻlganida oʻrin olish reaksiyasi sodir boʻladi.

Urinib koʻring!

1-misol

Quyidagi oʻrin olish reaksiyasida qanday mahsulotlar hosil boʻlishi mumkin?
start text, N, a, B, r, end text, left parenthesis, s, point, e, point, right parenthesis, plus, start text, C, l, end text, start subscript, 2, end subscript, right arrow
Bitta javobni tanlang:
Bitta javobni tanlang:

2-misol

Agar start text, C, u, S, O, end text, start subscript, 4, end subscript eritmasidan metall holidagi misni ajratib olishni istasak, eritmaga quyidagi reagentlardan qaysi birini qoʻshishimiz lozim?
Bitta javobni tanlang:
Bitta javobni tanlang: