If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Agar veb-filtrlardan foydalanayotgan boʻlsangiz *.kastatic.org va *.kasandbox.org domenlariga ruxsat berilganligini tekshirib koʻring.

Asosiy kontent

Koʻp atomli ionlar

Koʻp atomli ionlardan tashkil topgan ion birikmalarni qanday nomlash kerak?
Ushbu maqolada biz poliatom, yaʼni koʻp atomli ionlarni muhokama qilamiz. Poli - koʻp degani, shuning uchun poliatom ion bu – bittadan ortiq atomga ega boʻlgan ion. Bu koʻp atomli ionlarni bir atomli ionlardan ajratadi, ular faqat bir atomga ega. Bir atomli ionlarga Na+, Fe3+, Cl va boshqalar misol boʻla oladi. Bu maqolada siz asosiy bir atomli ionlar, shuningdek, ion birikmalarning tuzilishi hamda ularning kimyoviy formulasini yozish bilan tanishsiz deb hisoblanadi.
Bu mavzu bilan momoatom ionlar va ion birikmalarning nomlanishi haqidagi maqolada batafsil tanishishingiz mumkin.
Koʻp atomli ionlar barcha joyda uchraydi! Boʻr koʻp atomli ion hisoblanuvchi karbonat anionlari CO32 va kalsiy kationlaridan Ca2+ iborat boʻlgan kalsiy karbonatidan CaCO3 tashkil topgan. Surat manbasi: Alice on Flickr, CC BY-NC-ND 2.0

Koʻp atomli ionlarning tuzilishi

Biz koʻp atomli ionlar haqida ularni bir atomli ionlar bilan solishtirib fikrlashimiz mumkin. Bir atomli ion bu – elektronlarni qabul qilishi yoki yoʻqotishi natijasida ionlashgan atom. Ion zaryadga ega, chunki yadroda elektronlarning umumiy soni protonlarning umumiy soni bilan turgʻunlashmagan. Shunday qilib, neytral atom bilan taqqoslaganda bizda qoʻshimcha elektronlar – manfiy zaryadlangan anionda – yoki elektronlar tanqisligi mavjud – musbat zaryadlangan kationda. Masalan, xlorning neytral atomi 17 atom raqamiga ega, bu u 17 ta proton va 17 ta elektronga ega ekanini anglatadi. Neytral atom baʼzan qoʻshimcha elektron olib, xlorid anioniga (Cl) aylanadi:
             Cl   +   e      Cl
    17elektron                   18elektron
     17proton                     17proton
Elektron qabul qilganidan soʻng, xlorid anion 17 ta proton va 18 ta elektronga ega boʻladi. Protonlar soni bilan taqqoslaganda bitta qoʻshimcha elektron mavjudligi tufayli ionning zaryadlar yigʻindisi 1- ga teng.
Xuddi shu tarzda, biz koʻp atomli ionga elektronlar qabul qilishi yoki yoʻqotishi natijasida ionlashgan molekula sifatida qarashimiz mumkin. Koʻp atomli ionda kovalent bogʻli atomlar guruhi zaryadga ega, chunki molekulada elektronlarning umumiy soni molekulada protonlarning umumiy soniga teng emas. Lyuis strukturasini chizishda koʻp atomli ionda umumiy zaryad iondagi har bir atomda zaryadlar taqsimoti yigʻindisiga teng.
Gidroksid ioni uchun Luisning nuqtali tuzilmasi. O atrofidagi nuqtalar uchta taqsimlanmagan elektron juftlarni bildiradi, H va O oʻrtasidagi chiziq esa ikki umumiy elektronga ega kovalent bogʻni ifodalaydi. Koʻp atomli ushbu ionning umumiy zaryadi 1- ga teng, bu zaryad oʻng tomonda qavsning tepasida koʻrsatilgan. Surat havolasi: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Misol uchun, gidroksid sifatida biladigan koʻp atomli ionimiz, OH ionini koʻrib chiqamiz. Chapda gidroksid ionining nuqtali tuzilishini koʻrib turibmiz. U bittadan kislorod va vodorod atomidan iborat. Ular oʻrtasidagi yagona chiziq H va O oʻrtasidagi ikki elektrondan iborat kovalent bogʻni oʻzida namoyon etadi. O atrofidagi nuqtalar elektronlarning taqsimlanmagan juftlarini namoyon qiladi. Gidroksidda kislorod uchta taqsimlanmagan elektronlar juftiga ega, bu jami oltita elektron bogʻ hosil qilishda ishtirok etmaganini bildiradi.
Gidroksid ionining umumiy zaryadi nuqtali tuzilmaning yuqori oʻng burchagida kvadrat qavslar tashqarisiga yoziladi. Gidroksid ioni 1-zaryadga ega ekanini koʻryapmiz, bu ionning vodorod va kislorod atomlarining yadrosidagi protonlar sonidan elektronlari bittaga ortiqligini bildiradi.
Nazorat savoli: gidroksid ionida nechta proton va elektron bor?

Keng tarqalgan koʻp atomli ionlar

Koʻp atomli ionlar barcha joyda uchraydi! Bikarbonat ionlari (HCO3) qonimizdagi pH qiymatini doimiy ushlab turishda yordam beradi, fosfatlar esa (PO43) turli metabolik jarayonlarda juda muhim rol oʻynaydi. Eng keng tarqalgan koʻp atomli ionlarning nomi, zaryadi va formulasini bilish ion birikmalarini aniqlash va ularning reaksion qobiliyatlarini oldindan aniqlashga yordam beradi. Quyidagi jadvalda keng tarqalgan koʻp atomli ionlarning baʼzilari keltirilgan.
FormulaNomiFormulaNomiHg22+Simob(I)SCNTiosianatNH4+AmmoniyCO32KarbonatNO2NitritHCO3Gidrokarbonat (bikarbonat*)NO3NitratClOGipoxloritSO32SulfitClO2XloridSO42SulfatClO3XloratHSO4Gidrosulfat (bisulfat*)ClO4PerxloratOHGidroksidC2H3O2(yoki CH3COO)AtsetatCNSianidMnO4PermanganatPO43FosfatCr2O72DixromatHPO42GidrofosfatCrO42XromatH2PO4DigidrofosfatO22PeroksidC2O42Oksalat
* Norasmiy, lekin odatda foydalaniladigan nomi.
Biz bu jadvaldagi koʻp atomli ionlardan butun paragraf davomida foydalanamiz.

Koʻp atomli ionlarga ega boʻlgan birikmalarning nomlari va kimyoviy formulasi

Siz koʻp atomli ionlarni oshxonangizdan topishingiz mumkin! Ichimlik sodasi – natriy bikarbonat (NaHCO3)ning odatiy nomi, u oʻz tarkibida HCO3 bikarbonat ionini tutadi. Surat havolasi: pixabay, CC0 1.0
Endi biz keng tarqalgan koʻp atomli ionlar haqida asosiy maʼlumotlarni bilib olganimizdan soʻng, ularni tutgan birikmalarni qanday nomlash va kimyoviy formulalarini qanday yozishni oʻrganamiz. Bunda ikki asosiy jihatni eʼtiborga olish lozim:
  1. Agar birikma bir xil tipdagi bittadan ortiq koʻp atomli ionga ega boʻlsa, bu birikmada shu tipdagi nechta ion borligini koʻrsatish uchun indeksdan oldin ion formulasini qavsga olish kerak.
  2. Ion birikma uchun umumiy zaryad neytral boʻlishi lozim, bu kation va anionlar zaryadlarining yigʻindisi nolga boʻlishi lozimligini anglatadi. Biz anion va kation zaryadini bilganimizda ion birikmaning formulasini aniqlash uchun shu qoidadan foydalanishimiz mumkin. Shuningdek, bu qoidadan ion birikmaning kimyoviy formulasi maʼlum boʻlganida ion zaryadini aniqlash uchun ham foydalanishimiz mumkin.
Bir nechta misollarni koʻrib chiqamiz.

1-misol. Birikmaning nomidan foydalanib kimyoviy formulasini topish.

Kalsiy gidroksidining kimyoviy formulasi qanaqa?
Kalsiy bu – ishqoriy yer metall (davriy jadvalda 2-guruh) hisoblanadi, shuning uchun u 2+ zaryadli ionlar hosil qiladi. Jadvalimizdan gidroksid OH formulaga va 1- zaryadga egaligini bilamiz. Ca2+ da 2+ zaryadni neytrallash uchun bizga ikkita gidroksid ioni kerak boʻladi. Formulani yozishda 2 indeksdan oldin OH ni qavsga olamiz, bunda har bir Ca2+ kationga ikkita gidroksid ioni toʻgʻri kelishini anglatadi. Shunday qilib, birikmaning kimyoviy formulasi: Ca(OH)2.
Nazorat savoli: nima uchun CaOH2 kalsiy gidroksidi uchun notoʻgʻri formula boʻladi?

2-misol: koʻp atomli ionlarga ega ion birikmalarni nomlash

Ni3(PO4)2 formulaga ega birikmaning nomi nima?
Ion birikmalarning nomlash uchun dastlab formulani kation(lar) va anion(lar)ga boʻlib olamiz. Bu birikmada kationning asosi nikel. Nikel turli zaryadlarga ega turli kationlarni hosil qilishi mumkin boʻlgan oʻzgaruvchan metall hisoblanadi. Bu esa ion birikmani nomlashda zaryadni koʻrsata olishimiz uchun ushbu birikmada nikel ionining zaryadini aniqlashimiz lozimligini anglatadi! Baxtimizga biz anionning zaryadni bilamiz: fosfat bu – doim 3- zaryadga ega boʻlgan koʻp atomli ion. Ion birikmaning umumiy zaryadi nolga teng ekan, biz nikel ionining zaryadini hisoblashda fosfatning kimyoviy formulasi va zaryadidan foydalanishimiz mumkin:
Umumiy zaryad=0=(# kationlar×kationning zaryadi)+(# anionlar×anionning zaryadi)
Biz bu formulani qaytadan tenglasak, kationlardan zaryadlar yigʻindisi anionlardan zaryadlar yigʻindisining 1 ga koʻpaytirilganiga teng ekanini koʻramiz.
# kationlar×kationning zaryadi=1×(# anionlar×anionning zaryadi)
Kationlarning umumiy zaryadini topish uchun anionning zaryadini anionlarning soniga va -1 ga koʻpaytiramiz. Kationlarning umumiy zaryadini kationlarning soniga boʻlsak, bitta kationning zaryadiga ega boʻlamiz:
3×kationning zaryadi=1×(2×3)=6+kationning zaryadi=6+3=2+
Endi bizning birikmamizdagi kation nikel (II) ekanini bilamiz. Birikmani toʻliq nomlash uchun biz dastlab kation nomini, undan keyin qavslar ichida rim raqamlarida uning zaryadini va oxirida anioning nomini qoʻyamiz.
Demak, birikmaning nomi nikel (II) fosfat ekan.

3-misol: ion birikmalarning ionlarga parchalanishi

Ion birikma boʻlmish Ca(MnO4)2 qanday ionlardan tashkil topgan?
Har bir ionning formulasi, zaryadi va miqdorini koʻrsating.
Ion birikma formulasini tahlil qilib, bizga oldindan tanish boʻlgan ionlarning formulalarini qidiramiz. Bu holatda MnO4 permanganat yuqoridagi jadvalda keltirilgan koʻp atomli ionlardan biri ekanini aniqladik. Bu birikmada permanganatning ikkita ioni borligini koʻrishimiz mumkin.
Permanganat ionining zaryadi 1- ga teng, bu u ion birikmaga 2×(1)=2 miqdorida zaryad berishini anglatadi. Eslatib oʻtamiz, barcha ion birikmalarda birikmaning umumiy zaryadi nol boʻlishi kerak. Shuning uchun kalsiy MnO4 ning ikkita ioniga tegishli 2- zaryadni turgʻunlashtirish uchun Ca2+ kation sifatida mavjud boʻlishi kerak.
Mulohazalarimiz toʻgʻri ekanini tekshirish uchun “Odatda kalsiy 2+ zaryadli kation hosil qiladimi?” degan savolni oʻzimizga berib koʻrishimiz mumkin. Ca 2-guruh metalli, guruhga xos ravishda ikkita elektron yoʻqotib, 2+ kationlar hosil qiladi. Shundan qilib, bizning javobimiz kimyoviy xossalar haqidagi bilimlarimiz bilan mos kelmoqda, ura!
Shunday qilib, Ca(MnO4)2 ion birikmasi bitta Ca2+ kationi va ikkita MnO4 anioniga ega.
Koʻpincha ion birikmani hosil qilgan ionlarga ajratish foyda beradi. Bunday holatga ion birikmaning suvda erishi misol boʻla oladi. Koʻp ion birikmalar suvda eriydi va tashkil qiluvchi ionlar eritmada dissotsiyatsiyalanadi. Keyin dissotsiyatsiyalanishdan hosil boʻlgan ionlar dastlabki ion birikmasidagi boshqa ionlardan qanday boʻlishidan qatʼi nazar alohida reaksiyalarda ishtirok etishi mumkin.

Xulosa

Neytral atomlar elektronlar qabul qilgan yoki yoʻqotganida ionlar hosil boʻlganidek, koʻp atomli ion ham neytral molekula elektronlar qabul qilganida yoki yoʻqotganida hosil boʻladi. Shundan kelib chiqib, koʻp atomli ion kovalent bogʻli atomlar guruhini oʻzida tutadi hamda molekuladagi elektronlarning umumiy soni molekuladagi protonlarning umumiy soniga teng emasligi tufayli zaryadga ega boʻladi. Lyuisning nuqtaviy strukturasida koʻp atomli ionning barcha atomlardagi zaryadlarning yigʻindisi ionning umumiy zaryadiga teng boʻlishi kerak.
Keng tarqalgan koʻp atomli ionlarni bilish ion birikmalarini tanish va ularning reaksion qobiliyatini oldindan bilishda yordam beradi. Barcha koʻp atomli ionlarni yod olish qoʻrqinchli tuyulsa-da, koʻp ionlarning formulasi, nomi va zaryadlarida maʼlum qonuniyatlar mavjud. Shuning uchun shunchaki barcha ionlarni yodlash shart emas, asosiylarni yodlab olish yetarli boʻladi.
Bonus: koʻp atomli ionlarni oʻrganishingiz bilan, “Koʻp atomli ionni top” oʻyinini oʻynashingiz mumkin, bu oʻyin kundalik hayotda koʻp atomli ionlarga ega boʻlgan birikmalarga misollarni topishni nazarda tutadi. Biz bu paragrafda oziq-ovqat sodasi va boʻrga misol keltirdik. Siz undan koʻproq topa olasizmi? Maslahat: losyon, shampun yoki tish pastangizning tarkibiga qarang. Quyida izohlaringizda koʻproq misol yozishdan tortinmang!

Urinib koʻring!

1-misol
Litiy gidrofosfatining kimyoviy formulasi qanday koʻrinishda?
Bitta javobni tanlang:

2-vazifa
(NH4)2S kimyoviy formulaga ega birikma qanday ataladi?
Bitta javobni tanlang:

3-vazifa
FeCr2O7 ion birikmasini tashkil qiluvchi ionlar qaysilar?
Har bir ionning formulasi, zaryadi va miqdorini koʻrsating.
Bitta javobni tanlang: