If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Agar veb-filtrlardan foydalanayotgan boʻlsangiz *.kastatic.org va *.kasandbox.org domenlariga ruxsat berilganligini tekshirib koʻring.

Asosiy kontent

Funksional guruhlar

Funksional guruh nima ekanligi. Funksional guruhlarning biologik molekulalarda uchrovchi asosiy turlari.

Kirish

Uglevodorodlar butunlay vodorod va ugleroddan tashkil topgani bois juda ham ajoyib yonilgʻilarni hosil qiladi (propan, butan, benzin va boshqalar). Lekin siz tirik organizmlar faqatgina yonilgʻilardan tashkil topishiga ishonasizmi? Yoʻq, albatta. Koʻplab makromolekulalar uglerod va vodoroddan tashqari boshqa atomlardan ham tashkil topgan. Bu qoʻshimcha atomlar uglevodorodlarda yoʻq boʻlgan xossalarni oʻsha moddaga bera oladi.

Funksional guruhlar

Umuman olganda, yirik biologik molekulalar uglerod skeleti (vodorod va uglerod atomlaridan tashkil topgan zanjir) va kislorod, azot, oltingugurt kabi atomlardan tashkil topgan boʻladi. Koʻpincha ushbu qoʻshimcha atomlar funksional guruhlar tarkibida uchraydi. Funksional guruhlar qaysi bir molekula tarkibida topilgan boʻlishiga qaramay, maʼlum bir izchil “funksiya”lar (reaksiyaga kirishuvchanlik va boshqa xossalar)ni bajaradi. Biologik molekulalar funksional guruhlarning turli xil tur va birikmalaridan tarkib topgan boʻlishi mumkin va bu funksional guruhlar makromolekulaning ayrim bir xususiyatlari: strukturasi, eruvchanligi va reaksiyaga kirishuvchanligiga taʼsir qiladi.
Quyidagi rasmda eng muhim boʻlgan funksional guruhlar koʻrsatib oʻtilgan. Funksional guruhlar qutbliligi jihatidan gidrofob va gidrofil guruhlarga boʻlinadi. Quyidagi jadvalda bitta gidrofob funksional guruh bu qutbsiz metil (CHstart subscript, 3, end subscript) guruhi, xolos. Jadvaldagi qolgan oltita funksional guruh turli darajadagi gidrofil guruhlardir.
Kuchli gidrofil guruhlardan biri bu karboksil (COOH) guruhidir. Bu funksional guruh kislota vazifasini bajara oladi va bitta protonini yoʻqotib, manfiy zaryadlangan ionga (COOstart superscript, minus, end superscript) aylana oladi. Karboksil guruhlar koʻpincha aminokislotalar, yogʻ kislotalar va boshqa biomolekulalar tarkibida uchraydi. Kuchsizroq gidrofil funksional guruh bu karbonil (C=O) guruhidir. Bu funksional guruh zaryadlanmagan, ammo qutbli (qisman manfiy va qisman musbat zaryadlangan atomlarga ega) guruhdir. Karbonil guruhlar turli xil biologik molekulalar: oqsillar, peptidlar va uglevodlar tarkibida uchraydi.

Biologiyada koʻp uchrovchi funksional guruhlar

Funksional guruhStrukturasiXossalari
GidroksilQutbli
MetilQutbsiz
KarbonilQutbli
KarboksilKoʻplab biologik tizimlarning pH ida zaryadlangan holatda boʻladi (R-COOstart superscript, minus, end superscript ni hosil qiladi). Karboksil guruhlar Hstart superscript, plus, end superscript ionini eritmaga chiqargani uchun kislotali funksional guruh sifatida qaraladi.
AminoKoʻplab biologik tizimlarning pH ida zaryadlangan holatda boʻladi (R-NHstart subscript, 3, end subscript, start superscript, plus, end superscript ni hosil qiladi). Amino guruhlar OHstart superscript, –, end superscript ionini eritmadan ajratib chiqargani uchun asosli funksional guruh deb qaraladi.
FosfatKoʻplab biologik tizimlarning pH ida zaryadlangan holatda boʻladi ( R-OPOstart subscript, 3, end subscript, squaredstart superscript, minus, end superscript ni hosil qiladi). Fosfat guruhlar Hstart superscript, plus, end superscript ionini eritmaga chiqargani uchun kislotali funksional guruh sifatida qaraladi.
SulfigidrilQutbli
Jadval OpenStax Biologyʼdan oʻzgartirib olindi.
Yuqoridagi jadvalda R harfi funksional guruh birikkan molekulaning qolgan qismlarini ifodalash uchun ishlatilgan. Misol uchun, R agar etil (CHstart subscript, 2, end subscriptCHstart subscript, 3, end subscript) guruhi boʻlsa, jadvalning birinchi qismi etanol boʻladi. Biroq R oqsil kabi kattaroq molekulaning asosiy qismini ham ifodalashi mumkin. R harfi kimyo va biologiyada kimyoviy birikmalarning strukturasini soddalashtirish va molekulaning eng muhim qismlarini (koʻpincha funksional guruhlarni) ajratish uchun ishlatiladi.