Agar siz ushbu xabarni oʻqiyotgan boʻlsangiz, demak, saytimizga tashqi resurslarni yuklashda muammolarga duch kelmoqdamiz.

If you're behind a web filter, please make sure that the domains *.kastatic.org and *.kasandbox.org are unblocked.

Asosiy kontent

Trp operon

Qanday qilib  trp repressor gen ekspressiyasini nazorat qilishi. Qaytar ingibitsiya & susaytirish.

Asosiy tushunchalar:

  • trp operon E. coli bakteriya hujayrasidagi genlar guruhi boʻlib, triptofan aminokislotasi sintezida qatnashuvchi fermentlarni kodlaydi.
  • trp operon triptofan miqdori kamayganda trp operoni ekspressiyasi amalga oshadi (faol holga keladi) va triptofan miqdori ortganda repressiyalanadi (nofaol holga keladi).
  • trp operon trp repressor tomonidan boshqariladi. trp repressor triptofanga bogʻlanganida operon ekspressiyasi bloklanadi.
  • Bundan tashqari, triptofan sintezi soʻnish (transkripsiya va translyatsiya juftligi mexanizmiga asoslangan) mexanizmi orqali ham boshqariladi.

trp operon oʻzi nima?

Escherichia coli (organizmimizda bizga zarar keltirmay yashovchi) bakteriyasi yashash uchun aminokislotaga muhtoj, xuddi bizning organizmimiz oqsilga muhtoj boʻlgani kabi. Shunday aminokislotalardan biri – bu triptofan.
Triptofan muhitda yetarli boʻlganida E. coli uni oʻzlashtiradi va oqsil sintezi uchun sarflaydi. Lekin E. coli bakteriyasi beshta gen bilan kodlanadigan ferment yordamida bu aminokislotani oʻzi ham sintez qilishi mumkin. Bu beshta gen oʻzaro ketma-ket joylashgan boʻlib, trp operon deb yuritiladi.
Agar muhitda triptofan boʻlsa, unda E. coli bakteriyalariga uni sintez qilishning hojati yoʻq, shuning uchun trp operonidagi genlarning transkripsiyasi “oʻchirilgan” boʻladi. Triptofan yetishmovchiligi yuzaga kelsa, operon “ishga tushadi”, genlar transkripsiya qilinadi, biosintez fermentlari ishlab chiqariladi va triptofan koʻproq hosil boʻladi.

trp operon tuzilishi

trp operon promoter (RNK polimerazani bogʻlaydigan sayt) va operator (repressor oqsil bogʻlanadigan sayt)lardan tashqari, triptofan biosintezi uchun zarur boʻlgan fermentlarni kodlovchi beshta genni ham oʻz ichiga oladi. trp operon genlari bitta iRNK sifatida transkripsiyalanadi.

Operonning “ishga tushishi” va “oʻchirilishi”

Operator qanday vazifa bajaradi? DNKning bu qismi trp repressor deb nomlanuvchi regulyator oqsillar tomonidan taniladi. Repressor operatorning DNKsiga bogʻlanganida, operonning transkripsiya fermenti boʻlgan RNK polimeraza tomonidan operon transkripsiyasi amalga oshishidan saqlaydi.
Trp repressori har doim ham DNK bilan bogʻlanmaydi. Aksincha, faqat triptofan mavjud boʻlganda bogʻlanadi va transkripsiyani bloklaydi. Triptofan muhitda boʻlganda, u repressor molekulalariga bogʻlanadi va ularning tuzilishini oʻzgartirib faollashtiradi. Repressorni faol holatga oʻtkazadigan triptofanga oʻxshash molekulalar korepressor deb ataladi.
Hujayrada triptofan kam boʻlsa, trp repressori faol holatda boʻlmaydi (chunki triptofan uni bogʻlab, faollashtira olmaydi). U DNK yoki transkripsiyalanuvchi soha bilan bogʻlanmaydi va bu trp operonning RNK polimerazasi yordamida transkripsiya qilinishiga imkon beradi.
Ushbu tizimda trp repressor sezuvchi va kalit sifatida ishlaydi. Triptofan allaqachon yuqori miqdorda mavjudligini sezadi va agar zarur boʻlsa, u operonni “oʻchirilgan” holatga oʻtkazadi va keraksiz biosintez fermentlarning ishlab chiqarilishiga toʻsqinlik qiladi.

trp operonining boshqa turdagi regulyatsiyasi: soʻnish

Siz trp operonni tartibga solishning soʻnish deb nomlangan shakli haqida eshitgan boʻlishingiz mumkin.
trp repressor regulyatsiyasi kabi soʻnish mexanizmi ham triptofan miqdori koʻp boʻlganda trp operon ekspressiyasini susaytirishga qaratilgan mexanizmdir. Lekin transkripsiya initsiatsiyasini bloklamasdan, transkripsiya yakunlanishining oldini oladi.
Triptofan miqdori yuqori boʻlganda “soʻnish” RNK polimeraza trp operonni transkripsiya qilayotganda uni toʻxtatib qoʻyadi. iRNKning maʼlum qismi sintezlanadi, u esa triptofan biosintezi fermentlarini kodlay olmaydi. Soʻnish mexanizmi ulab qoʻyish (iRNK translyatsiyasini yakunlanmagan holatda qoldirish) orqali ishlaydi.

Khan Academyʼdan tashqari manbalarni ham kashf qiling

Trp operoni haqida koʻproq bilib olishni xohlaysizmi? Quyidagi interfaol material bilan tanishib chiqing. Manba: LabXchange.
LabXchange fanlarni bepul oʻrgatuvchi platforma boʻlib, Garvard universitetining sanʼat va fan fakulteti va Amgen jamiyati tomonidan yaratilgan.